Szkolny zestaw programów: Kto decyduje? Procedura i reforma 2026

Szkolny zestaw programów nauczania to jeden z kluczowych dokumentów, który stanowi fundament pracy każdej placówki edukacyjnej w Polsce. To on określa, w jaki sposób szkoła będzie realizować cele edukacyjne, zapewniając spójność i ciągłość procesu dydaktycznego. W tym artykule, jako Karol Szulc, przeprowadzę Państwa przez meandry administracyjno-pedagogiczne, wyjaśniając, czym dokładnie jest ten zestaw, kto odgrywa w jego tworzeniu kluczowe role, jakie procedury należy spełnić, a także jakie podstawy prawne nim rządzą. Przyjrzymy się również nadchodzącym zmianom, które wprowadzi reforma edukacji w 2026 roku.

Czym jest szkolny zestaw programów nauczania i dlaczego jest fundamentem pracy szkoły?

Szkolny zestaw programów nauczania to nic innego jak zbiór wszystkich programów, które zostały dopuszczone do użytku w danej szkole. Obejmuje on programy dla wszystkich etapów edukacyjnych i wszystkich przedmiotów, które są realizowane w placówce. Jego nadrzędnym celem jest zapewnienie pełnej realizacji podstawy programowej kształcenia ogólnego. Dla mnie, jako praktyka, jest to dokument fundamentalny, ponieważ stanowi mapę drogową dla całej pracy dydaktycznej. To on określa, czego i w jaki sposób będą uczyć się uczniowie, gwarantując spójność i jakość edukacji. Podstawą prawną regulującą jego tworzenie i funkcjonowanie jest art. 22a Ustawy o systemie oświaty.

Kto rozdaje karty w tym procesie? Poznaj kluczowych graczy i ich role

Nauczyciel jako inicjator: od pomysłu do propozycji programu

Proces tworzenia szkolnego zestawu programów nauczania rozpoczyna się zawsze od nauczyciela lub zespołu nauczycieli. To właśnie oni, znając potrzeby i możliwości swoich uczniów, a także specyfikę danej szkoły, przedstawiają dyrektorowi propozycję programu nauczania. To inicjatywa oddolna, która pozwala na elastyczne dopasowanie oferty edukacyjnej do realiów konkretnej placówki. Może to być program zupełnie nowy, stworzony od podstaw, lub program już istniejący, który wymaga jedynie adaptacji.

Program autorski, gotowy czy adaptowany? Jakie możliwości ma nauczyciel?

Nauczyciel, przygotowując propozycję programu, ma do wyboru kilka ścieżek, co daje mu dużą swobodę w kształtowaniu procesu dydaktycznego:

• Program własny (autorski): Nauczyciel może stworzyć program od podstaw, bazując na własnym doświadczeniu i wiedzy, dostosowując go idealnie do potrzeb swoich uczniów i specyfiki szkoły. To wymaga największego zaangażowania, ale daje też największe możliwości personalizacji.
• Program innego autora lub wydawnictwa: Nauczyciel może wybrać gotowy program, opracowany przez innego autora lub wydawnictwo edukacyjne. Takie programy są często kompleksowe, zawierają gotowe rozwiązania metodyczne i materiały.
• Zmodyfikowany program istniejący: Nauczyciel ma również możliwość adaptacji już istniejącego programu (czy to autorskiego, czy wydawniczego) do specyficznych warunków swojej szkoły lub potrzeb konkretnej grupy uczniów. To pozwala na wykorzystanie sprawdzonych rozwiązań, jednocześnie wprowadzając niezbędne modyfikacje.

Rada pedagogiczna: kluczowy opiniodawca, a nie decydent

Po złożeniu propozycji programu przez nauczyciela, kolejnym etapem jest zaopiniowanie jej przez radę pedagogiczną. Chciałbym to bardzo mocno podkreślić: rada pedagogiczna ma wyłącznie rolę opiniującą. Nie jest organem, który tworzy ani zatwierdza ostateczny zestaw programów. Jej zadaniem jest merytoryczna ocena przedstawionych propozycji. Opinia rady pedagogicznej najczęściej przybiera formę uchwały, co nadaje jej formalnego charakteru i dokumentuje proces.

Jak wygląda i co zawiera uchwała opiniująca rady pedagogicznej?

Uchwała opiniująca rady pedagogicznej to ważny dokument, który powinien zawierać szczegółową ocenę proponowanego programu. W mojej praktyce zawsze zwracam uwagę, aby taka uchwała odnosiła się do kilku kluczowych aspektów. Po pierwsze, musi oceniać zgodność programu z podstawą programową to absolutna podstawa. Po drugie, powinna zawierać ocenę jego poprawności merytorycznej i dydaktycznej, czyli czy treści są aktualne, zgodne z nauką i czy metodyka jest efektywna. Po trzecie, niezwykle istotne jest, aby rada pedagogiczna oceniła, czy program jest dostosowany do potrzeb i możliwości uczniów danej szkoły. To właśnie te elementy stanowią o wartości opinii i pomagają dyrektorowi w podjęciu świadomej decyzji.

Dyrektor szkoły: ostateczna decyzja i pełna odpowiedzialność

Po uzyskaniu opinii rady pedagogicznej, piłka jest po stronie dyrektora szkoły. To właśnie on, jako jednoosobowy organ zarządzający placówką, podejmuje ostateczną decyzję o "dopuszczeniu programu do użytku w szkole". Jest to akt zarządczy, który często wydawany jest w formie zarządzenia dyrektora. Decyzja ta jest wiążąca i to dyrektor ponosi pełną odpowiedzialność za to, jakie programy będą realizowane w jego szkole. Suma wszystkich dopuszczonych przez dyrektora programów tworzy wspomniany na początku szkolny zestaw programów nauczania na dany rok szkolny.

Procedura tworzenia zestawu programów: od A do Z

Aby ułatwić zrozumienie całego procesu, przedstawię go krok po kroku. Jest to klarowna ścieżka, którą należy podążać, aby szkolny zestaw programów był zgodny z prawem i efektywny pedagogicznie.

1. Inicjatywa nauczyciela i przygotowanie propozycji: Wszystko zaczyna się od nauczyciela lub zespołu nauczycieli, którzy analizują potrzeby edukacyjne i składają do dyrektora szkoły wniosek z propozycją konkretnego programu nauczania. Wniosek ten powinien zawierać opis programu, jego cele, treści, metodykę oraz sposób oceniania.

2. Weryfikacja formalna i skierowanie do rady pedagogicznej: Dyrektor szkoły, po otrzymaniu propozycji, dokonuje wstępnej weryfikacji formalnej. Sprawdza, czy program spełnia podstawowe wymogi, a następnie przekazuje go do zaopiniowania radzie pedagogicznej. To kluczowy moment, w którym program trafia pod ocenę szerszego grona ekspertów.

3. Opinia rady pedagogicznej: co jest brane pod uwagę?: Rada pedagogiczna na swoim posiedzeniu szczegółowo analizuje przedstawioną propozycję. Jak już wspomniałem, skupia się na zgodności programu z podstawą programową, jego poprawności merytorycznej i dydaktycznej, a także na tym, czy jest on odpowiednio dostosowany do potrzeb i możliwości uczniów danej szkoły. Efektem tej analizy jest podjęcie uchwały zawierającej opinię.

4. Ostateczne "dopuszczenie do użytku" przez dyrektora: Po zapoznaniu się z opinią rady pedagogicznej (która, przypominam, nie jest wiążąca, ale stanowi cenną wskazówkę), dyrektor szkoły podejmuje samodzielną decyzję. Może on dopuścić program do użytku, odrzucić go lub zwrócić do poprawy. Ta decyzja jest ostateczna i formalnie zatwierdza program do realizacji.

5. Formalizacja, czyli jak powstaje finalny dokument: Wszystkie programy, które zostały dopuszczone przez dyrektora, stają się oficjalną częścią szkolnego zestawu programów nauczania na dany rok szkolny. Dyrektor ma obowiązek ogłosić ten zestaw, zazwyczaj w formie zarządzenia, co zapewnia transparentność i dostępność informacji dla całej społeczności szkolnej.

Podstawa programowa a szkolny zestaw: jaka jest między nimi zależność?

Dlaczego program musi być w 100% zgodny z podstawą programową?

Zależność między programem nauczania a podstawą programową jest fundamentalna i niepodważalna. Każdy program, który ma być realizowany w szkole, musi być w pełni zgodny z ogólnopolską podstawą programową i zapewniać jej realizację. To nie jest sugestia, lecz ścisły wymóg prawny i merytoryczny. Podstawa programowa określa bowiem obowiązkowy zakres wiedzy i umiejętności, które uczeń musi opanować na danym etapie edukacyjnym. Program nauczania jest natomiast sposobem na osiągnięcie tych celów. Bez tej zgodności, szkoła nie spełniałaby swoich ustawowych zadań edukacyjnych, a absolwenci nie mieliby gwarancji uzyskania wymaganych kompetencji.

Czy program nauczania może zawierać więcej niż wymaga podstawa?

Absolutnie tak! Program nauczania może wykraczać poza zakres podstawy programowej. Jest to wręcz pożądane w wielu przypadkach. Ważne jest jednak, aby warunkiem koniecznym było pełne zrealizowanie wszystkich wymagań określonych w podstawie. Jeśli program zapewnia realizację minimum, a dodatkowo wzbogaca ofertę edukacyjną szkoły o treści rozszerzające, pogłębiające wiedzę czy rozwijające dodatkowe umiejętności, to jest to jego duża zaleta. Takie podejście pozwala szkołom na budowanie własnej tożsamości, specjalizowanie się w pewnych obszarach i oferowanie uczniom czegoś więcej niż tylko obowiązkowe minimum.

Najczęstsze pytania i pułapki: na co zwrócić szczególną uwagę?

Czy procedura co roku wygląda tak samo?

Procedura dopuszczania programów nauczania nie jest procesem, który musi być powtarzany co roku dla każdego programu. Programy, które zostały raz dopuszczone przez dyrektora, są ważne przez dłuższy okres, o ile nie ulegają istotnym zmianom. Oczywiście, dyrektor ma prawo weryfikować ich aktualność i efektywność. Jeśli jednak program nadal spełnia swoje zadanie, jest zgodny z obowiązującą podstawą programową i nie ma potrzeby jego modyfikacji, pozostaje w szkolnym zestawie. Nowa procedura jest wymagana w przypadku wprowadzenia nowego programu, znaczącej modyfikacji istniejącego lub zmiany podstawy programowej, co wymusza dostosowanie programów.

Czym różni się zestaw programów od zestawu podręczników?

To bardzo ważne rozróżnienie, które często bywa mylone. Szkolny zestaw programów nauczania to wewnętrzny dokument o charakterze pedagogicznym, który określa, co i w jaki sposób będzie nauczane. To plan pracy dydaktycznej. Natomiast zestaw podręczników to lista konkretnych materiałów dydaktycznych (podręczników, materiałów ćwiczeniowych), które będą wykorzystywane do realizacji tych programów. Zestaw programów jest tworzony w pierwszej kolejności, a dopiero na jego podstawie wybiera się podręczniki. Dyrektor szkoły ma obowiązek podać do publicznej wiadomości zestaw podręczników corocznie, co nie jest wymagane w przypadku zestawu programów, który jest dokumentem wewnętrznym, choć oczywiście dostępnym dla zainteresowanych.

Kiedy procedura dopuszczenia programu nie jest wymagana?

Istnieją pewne wyjątki, kiedy pełna procedura dopuszczenia programu nie jest konieczna. W mojej pracy zawsze zwracam uwagę na te sytuacje, aby uniknąć zbędnej biurokracji:

• Indywidualne programy edukacyjno-terapeutyczne (IPET): Są to programy tworzone dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, dostosowane do ich indywidualnych możliwości i potrzeb. Ich specyfika wymaga elastyczności i nie podlegają one standardowej procedurze dopuszczania do szkolnego zestawu programów.
• Indywidualny tok nauki: Podobnie jak w przypadku IPET-ów, programy dla uczniów realizujących indywidualny tok nauki są ściśle spersonalizowane i również nie wymagają przechodzenia przez pełną procedurę dopuszczenia przez radę pedagogiczną i dyrektora w kontekście szkolnego zestawu.

Reforma 2026: jak nadchodzące zmiany wpłyną na szkolne zestawy programów?

Nowa podstawa programowa: rewolucja w planowaniu nauczania

Nie mogę pominąć tematu nadchodzącej reformy edukacji, znanej jako "Reforma26. Kompas Jutra", która w znaczący sposób wpłynie na szkolne zestawy programów nauczania. Od 1 września 2026 roku rozpocznie się wdrażanie nowej podstawy programowej, począwszy od przedszkoli oraz klas I i IV szkoły podstawowej. To będzie prawdziwa rewolucja w planowaniu nauczania, ponieważ nowa podstawa programowa kładzie znacznie większy nacisk na rozwijanie kompetencji kluczowych i praktycznych umiejętności, odchodząc od encyklopedyzmu. Oznacza to, że dotychczasowe programy nauczania będą musiały zostać gruntownie zweryfikowane i w wielu przypadkach stworzone od nowa, aby sprostać nowym wymogom i filozofii edukacji.

Przeczytaj również: Jak uczy się mózg? Odkryj sekrety efektywnej nauki i pamięci

Co dyrektorzy i nauczyciele muszą wiedzieć, przygotowując się na wrzesień 2026?

Przygotowanie na wrzesień 2026 roku wymaga od dyrektorów i nauczycieli proaktywnego podejścia. Jako ekspert, rekomenduję następujące kroki:

1. Dogłębna analiza nowej podstawy programowej: To absolutna podstawa. Należy szczegółowo zapoznać się z nowymi wymogami, celami i oczekiwanymi efektami kształcenia, aby zrozumieć kierunek zmian. Bez tego niemożliwe będzie skuteczne tworzenie nowych programów.

2. Weryfikacja istniejących programów: Konieczne jest przeprowadzenie audytu wszystkich programów znajdujących się w obecnym szkolnym zestawie. Należy ocenić, które z nich da się zaadaptować, a które będą wymagały całkowitego przeprojektowania.

3. Planowanie tworzenia nowych programów: W wielu przypadkach, zwłaszcza dla klas objętych reformą, konieczne będzie stworzenie zupełnie nowych programów nauczania. Warto już teraz rozpocząć prace w zespołach przedmiotowych, dzieląc się odpowiedzialnością i czerpiąc z doświadczeń.

4. Szkolenia i rozwój kompetencji: Nowa podstawa programowa będzie wymagała od nauczycieli nowych umiejętności i podejść metodycznych. Dyrektorzy powinni zadbać o odpowiednie szkolenia i wsparcie dla kadry pedagogicznej, aby wszyscy byli gotowi na nadchodzące zmiany.

5. Współpraca i wymiana doświadczeń: Zachęcam do współpracy między szkołami i wymiany doświadczeń w zakresie tworzenia programów. Wspólne dyskusje i dzielenie się dobrymi praktykami mogą znacząco ułatwić proces adaptacji do nowej rzeczywistości edukacyjnej.